Shilpa Devi Das

पर्सा जिल्लाको वीरगञ्ज महानगरपालिकाको वडा नं. १६ स्थित नगवामा बस्ने शिल्पा देवी दास १७ वर्षको उमेरमा बुहारी बनिन् र १८ वर्ष पुग्न नपाउँदै आमा बनिन्। उनी खेल्ने र पढ्ने उमेरमै परिवारको हेरचाह गर्ने र बच्चा हुर्काउने जिम्मेवारीको बोझमा परिन्। उनको विवाहको दिनमै दाइजोका विषयमा ठूलो विवाद भएको थियो, जसका कारण पहिलो दिनदेखि नै उनले ससुरालीमा अपमानजनक व्यवहार सहनुपर्‍यो। विवाहपछि ससुरालीमा बिताएका दुई महिना उनलाई दुई वर्षभन्दा लामो समयजस्तो लाग्यो, किनकि त्यति छोटो अवधिमै पनि ससुरालीका मानिसहरूले उनी गर्भवती भइन् कि भइनन् भनेर सोध्न थालिसकेका थिए।

सम्पत्ति बाँडफाँटपछि उनको परिवारले ३ कठ्ठा जग्गा पाउने भए पनि उक्त जग्गा अहिलेसम्म उनका ससुराको नाममा नामसारी भएको छैन। परिवार बस्दै आएको ५ धुर क्षेत्रफलको घर मात्र उनका ससुराको नाममा छ। उनको ६ जनाको परिवारमा उनका ससुराले तरकारी बेच्ने काम गर्थे। उमेर बढ्दै गएपछि उनका ससुराले तरकारी बेच्न छाडेपछि घर चलाउन झन् कठिन भएको छ। कमजोर आर्थिक अवस्थाका कारण घरखर्च कसरी चलाउने भन्ने चिन्तामा शिल्पा र उनकी सासू छन्। उनका अधिकांश छिमेकी सरकारी कर्मचारी भएकाले छिमेकीहरूले आफ्नो परिवारलाई हेयको दृष्टिले हेर्ने गरेको शिल्पा ठान्छिन्। उनका श्रीमान्को आम्दानी नभएकाले छिमेकीहरूले कुरा काट्ने र परिवारका सदस्यहरूले समेत उनीहरूलाई होच्याउने गर्छन्। विवाह भएको दुई वर्षभित्र दुई छोरीलाई जन्म दिएकी कारण छोरा जन्माउन नसकेको विषयमा उनले व्यङ्ग्य र अपमानजनक कुरा सुन्नुपरेको छ। ‘आपन कथा आपनै बुनेछी’ मा आबद्ध भएदेखि आफूमा केही गर्ने र बाँच्ने साहस आएको उनी बताउँछिन्। आफ्नो काम र ज्ञानलाई अरूले देख्न थालेपछि सासू र छिमेकीहरूको व्यवहारमा परिवर्तन आएको उनी महसुस गर्छिन्। दलित बहुल समाजमा हुर्किएकी कारण उनलाई विभेदबारे धेरै जानकारी थिएन। उनलाई केही घटनाहरू मात्र सम्झना थिए, जस्तै आफूलाई अत्यधिक तिर्खा लागेको भए पनि गैर-दलितहरूले धाराबाट पानी पिएर नसकुञ्जेल आफूलाई पानी पिउन नदिइने। तर उनले त्यसलाई पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परा ठानेकी थिइन्। अध्ययन गर्दै जाँदा उनले अरूमाथि शासन गर्न जातको निर्माण गरिएको र उच्च वा तल्लो जात भन्ने कुरा वास्तवमा नभएको बुझ्न थालिन्।

घरभित्रको कामको विभाजनमा निहित विभेद पनि यौनिकताको एउटा पक्ष हो भन्ने उनको विश्वास छ। उनका दाजुभाइहरूलाई अंग्रेजी माध्यमको विद्यालयमा पढाइयो भने उनलाई सरकारी विद्यालयमा पठाउनुका साथै घरायसी कामसमेत गर्न लगाइन्थ्यो। आफ्नो समाजमा पनि व्यापक रूपमा रहेको यौनिक अल्पसंख्यक व्यक्तिहरू आफ्ना आमाबुबाको पापका कारण जन्मिन्छन् भन्ने आफ्नो धारणा गलत रहेको कुरा उनले अहिले बुझेकी छन्, र हरेक प्रकारका मानिस समान भएकाले सबैलाई सम्मानका साथ व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने महसुस गरेकी छन्। शिल्पा आफूले नबोलीकनै कथा निर्माण गर्न, आफ्ना कथाहरू आफैँ लेख्न, अरूले सुनाउने कथ्यलाई प्रश्न गर्न तथा आफूले भोगेका र देखेका दुःख, पीडा, खुसी र भावनाहरूलाई अभिव्यक्त गर्ने कविता र गीत लेख्न सिकेको बताउँछिन्। आफूका बारेमा निर्णय लिन सक्ने क्षमता विकास भएको उनको दाबी छ। जात, यौनिकता र लैङ्गिकताको अध्ययनबाट मधेसी दलित महिलालाई गहिराइमा बुझ्ने र त्यसबारे लेख्ने सीप आफूमा विकास हुँदै गएको उनी बताउँछिन्।