Sanju Kumari Das

भारतकी छोरी र नेपालको बुहारी भनेर आफ्नो परिचय दिन रुचाउने सञ्जु कुमारी दास मुख्यतः रेडियो क्षेत्रमा कार्यरत सञ्चारकर्मी हुन्। उनका श्रीमान्को पुर्ख्यौली घर सिरहा जिल्लाको अनर्मा गाउँपालिका वडा नं. ५, कटहरी कृष्णपुरमा भए पनि उनी आफ्नो परिवारसँग लहानमा बस्छिन्। उनको अनुभवमा, प्रभुत्वशाली यादव समुदायले उनको तात्मा समुदायप्रति गर्ने उत्पीडन र विभेदको स्वरूपमा खासै परिवर्तन आएको छैन। तर, उनी भन्छिन् कि सहरमा भने उनले त्यस्तो विभेदको सामना गर्नुपर्दैन।

शिक्षाशास्त्रमा स्नातकोत्तर अध्ययन गरिरहेकी सञ्जुसँग संगीतमा वरिष्ठ डिप्लोमा पनि छ। उनले संगीतमा आफ्नो करियर बनाउन चाहेकी थिइन्, तर दलित महिला भएकै कारण आफ्नै समुदायबाट उनको बाटोमा अवरोध सिर्जना भएपछि उनी पत्रकारितातर्फ लाग्न बाध्य भइन्। उनले एउटा रेडियो स्टेशनमा कार्यक्रम व्यवस्थापकका रूपमा काम गरेकी छिन्। लामो समयसम्म उनले रेडियोमार्फत सामाजिक विकृतिहरूविरुद्ध आफ्नो आवाज उठाइन्। उनी श्रीमान्, एक छोरा र एक छोरीसहित चार जनाको परिवारमा बस्छिन्। उनका श्रीमान् सरकारी उच्च माध्यमिक विद्यालयमा स्थायी नियुक्ति प्राप्त शिक्षक हुन्। सानै उमेरदेखि सञ्जुले आफ्ना आमाबुबाबाट जात र मनुस्मृतिबारे ज्ञान प्राप्त गरिन् र अहिले जातमा आधारित विभेद, शोषण र उत्पीडन किन हुन्छ भन्ने कुरा गहिराइमा बुझ्न चाहन्छिन्। उनको बुझाइमा, दलितहरूलाई तल्लो जातका रूपमा अधीनमा राखेर आफूहरूलाई सहज बनाउन ब्राह्मणहरूले जात व्यवस्था निर्माण गरेका हुन्। थप अध्ययन गरेपछि अहिले उनी जातलाई यसको जडदेखि नै उन्मूलन नगरेसम्म यो पुनःपुनः उठिरहने विश्वास गर्छिन्।

उनी आफूले लैङ्गिकतामा आधारित कामको विभाजन र विभेदलाई गहिराइमा बुझ्न थालेको बताउँछिन्। पहिले उनी यौनिकतालाई लैङ्गिकतासँग एउटै अर्थमा बुझ्ने गर्थिन्। यौन अल्पसंख्यकप्रतिको उनको दृष्टिकोण सीमित थियो। तर रेडियोमा उनीहरूका कुरा सुनेपछि र थप अध्ययन गरेपछि उनीहरूका प्रति उनको सकारात्मक दृष्टिकोण विकसित भएको छ। कक्षा, तालिम र अन्तरक्रियामार्फत उनलाई कथा लेख्न, भिडियो बनाउन, गुगलमा अध्ययन सामग्री खोज्न, कुनै पनि विषयमा सही र गलत छुट्याउन, लेखन शैली विकास गर्न र जात व्यवस्थाको इतिहासको विश्लेषण गर्न सहज भएको छ।

सञ्जु जातमा आधारित विभेदलगायत अन्य सामाजिक विकृतिविरुद्ध लेखन र आवाज उठाउने कामलाई निरन्तरता दिन चाहन्छिन्। जात, लैङ्गिकता र यौनिकताको अन्तरसम्बन्धबारे सिक्ने र सिकाउने प्रक्रियामा आफूलाई निरन्तर लगाइराख्न चाहन्छिन्। उनी मधेशी दलित महिलालाई गहिराइमा बुझ्न र उनीहरूबारे लेख्न आवश्यक सीपहरू विकास गर्नेछिन्। पुरुषप्रधान समाजमा विभेदको सामना गरिरहेका दलित महिलाहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्ने कार्यमा पनि उनी सक्रिय रहिरहनेछिन्। दलितहरूले भोग्दै आएका सामाजिक विभेद र अन्य समस्याहरूलाई उजागर गर्ने वृत्तचित्रहरू बनाउन उनी चाहन्छिन्।