सीमान्तीकरणको प्रतिरोध, पहिचानको पुनर्दाबी र प्रश्नको सामर्थ्य: ‘कसको भाष्य?’ पोडकास्टमा धना परियार

१. सन्दर्भ र बहुआयामिक उत्पीडन

गौरी नेपालीद्वारा सञ्चालित ‘कसको भाष्य?’ पोडकास्टको दोस्रो भागमा दलित महिलाहरूले भोग्नु परेका सङ्घर्ष, भोगाइ र सफलताका कथाहरूलाई केन्द्रमा राखिएको छ [१]। कार्यक्रमकी वक्ता धना परियार विद्यार्थी राजनीति, गायन, अपाङ्गता अधिकार र सामाजिक अभियानमा सक्रिय व्यक्तित्व हुनुहुन्छ [१]।

धना परियारका अनुसार जब मानिस दोहोरो तथा बहुआयामिक उत्पीडन (जात, लिङ्ग र अपाङ्गता) मा पर्छ, तब उसमा दमनविरुद्ध आक्रोश र पिडा पैदा हुन्छ। एउटा सामाजिक न्यायिक लेखन कार्यशालामा पटक-पटक हात उठाउँदा पनि माइक पास नगरिएको प्रसङ्ग उल्लेख गर्दै उहाँले अपाङ्गता भएका दलित महिलाहरूलाई ओझेलमा पार्ने परिपाटीविरुद्ध आवाज उठाउनु परेको स्पष्ट पार्नुभयो।

२. ढिलो पहिचान र संरचनात्मक विभेद

शिक्षा प्रणाली र सामाजिक संरचनाले सीमान्तीकरणमा पारिएका व्यक्तिहरूलाई आफ्नो सही पहिचानबारे बेखबर राख्ने गरेको धनाको भनाइ छ। उहाँले आफू दलित भएको कुरा वि.सं. २०७६ मा र अपाङ्गता भएको महिला भएको कुरा वि.सं. २०७८ मा मात्र आत्मसात् गर्न पाएको अनुभव सुनाउनुभयो। त्यसअघि समाजले दिएका हेयपूर्ण शब्दहरू (अछुत, दमै, अशक्त) बोक्न बाध्य पारिएको तर पाठ्यक्रममा सकारात्मक पहिचान र अधिकारबारे नसिकाइएको उहाँको तर्क छ।

३. साङ्गीतिक यात्रा, विभेद र सौन्दर्यको मानक पुनर्दाबी

सुर्खेतमा आयोजित महोत्सवमा साङ्गीतिक प्रस्तुति हेर्न जाँदा अपाङ्गता भएकै कारण भिडबाट कुटपिट र दुर्व्यवहार भोग्नुपरेको तीतो अनुभव धनाको छ। तर पनि परिवार र अङ्ग्रेजी शिक्षकको सहयोगमा काठमाडौँ आएर उहाँले देउडा गीत रेकर्ड गराउनुभयो र साङ्गीतिक क्षेत्रमा स्थापित हुनुभयो।

तर कला क्षेत्रमा कायम सङ्कुचित शारीरिक सौन्दर्यको मानकका कारण उहाँले विभेद भोग्नुपर्‍यो। सुदूरपश्चिममा आयोजित कार्यक्रमका आयोजकहरूले अनुहार र शारीरिक बनावटको मापदण्ड देखाउँदै तय भइसकेको उहाँको स्टेज प्रस्तुति रोकिदिएका थिए। सामाजिक सञ्जालमा पोलेको अनुहारलाई लिएर गरिएका नकारात्मक टिप्पणी र डिप्रेसन (वि.सं. २०६८ देखि २०७७) लाई जितेर धनाले आफ्नो पोलेको अनुहारसहितको फोटो प्रोफाइलमा राख्दै समाजले बनाएको सौन्दर्यको गलत भाष्यलाई चुनौती दिनुभयो।

४. इतिहासको ओझेल र आत्म-प्रतिनिधित्वको प्रश्न

योगमायाको आन्दोलन, नालापानी/नालापानीको लडाइँ तथा जनयुद्धमा दलित महिलाहरूको ठुलो योगदान र सहादत रहे तापनि राज्यको इतिहास र तथ्याङ्कबाट उनीहरूलाई मेटाइएकोमा धनाले चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो। गैरदलित वा पहुँचवाला वर्गले कर्णाली वा भुइँतहका दलित महिलाको मुद्दाको वास्तविक प्रतिनिधित्व गर्न नसक्ने उहाँको ठम्याइ छ।

विद्यमान गलत भाष्य परिवर्तन गर्नका लागि दलित महिला तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले आफ्ना मुद्दामा आफैँले प्रतिनिधित्व गर्दै प्रश्न गर्ने, हस्तक्षेप गर्ने र आफ्नो अधिकार दाबी गर्ने आँट गर्नुपर्छ।